اسلام و حق همسایگی

بسم الله الرحمن الرحیم

حق همسایگی، از جمله حقوقی است که در اسلام از اهمیت به سزایی بر خوردار است. رعایت حقوق هم زیستی، امری است که جوامع پیشرفته باید از مسلمین الهام می گرفتند؛ ولی با کمال تاسف شاهد هستیم مسلمین از گنجی که در اختیار دارند، غفلت می ورزند. بحث از ریشه های این غفلت، فرصت جدایی می طلبد؛ آن چه ما در این نوشته در پی آن هستیم، اشاره به چیستی همسایگی و برخی از حقوق همسایه ها در قبال یکدیگر است.

  1. حریم همسایگی:

معنای همسایگی واضح تر از آن است که در آن توقف نماییم؛ تنها نکته ای که در این قسمت، اهمیتش هویداست، محدوده ای است که افراد ساکن آن را همسایه می نامیم. آن چه در بین مردم متعارف است، نزدیک ترین ساکنین پیرامون خود را همسایه می نامند و از افراد دورتر با این عنوان یاد نمی کنند؛ اما در اسلام محدوده بیشتری تحت عنوان همسایه جمع هستند؛ امام باقر علیه السلام فرمودند:

حَدُّ الْجِوَارِ أَرْبَعُونَ دَاراً مِنْ کُلِّ جَانِبٍ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ[1]:

حریم همسایگی چهل خانه از هر جهت است، از جلو  و عقب و راست و چپ

پر واضح است که اگر چنین تعریفی را در مورد همسایگان بپذیریم، در واقع شهر خود را آباد و زندگی را به کام هم شیرین ساخته ایم، زیرا حقوقی که در فرازهای پیش رو به ذکر آن ها خواهیم پرداخت، صاحبان حق بیشتر حتی به گفته برخی محققین[2] همه افراد شهرهای کوچک را در بر خواهد گرفت و روشن است که با رعایت حقوق و وظائف متقابل، جامعه ای بری از هر گونه کاستی خواهیم داشت.

این موضوع نیز بسان خیل مسائل دیگر، از تصریح اهل بیت به دور نمانده و در منابع روایی به آن اشاره شده است؛ امام جعفر صادق علیه السلام می فرمایند:

حُسْنُ الْجِوَارِ زِیَادَةٌ فِی الرِّزْقِ وَ عِمَارَةٌ فِی الدِّیَارِ[3]:

حسن هم جواری، باعث ازدیاد در روزی و آبادانی شهرهاست.

  1. آداب همسایگی:

باید دانست که آداب برادران دینی، در قبال هم محدودیتی ندارد و اگر در روایات می بینیم به شمارش آن پرداخته اند، این نه به این معناست که همه حقوق همین چند مورد است؛ بلکه همه آن ها مثالی برای معنای مهربانی و ملاطفت قلمداد می شوند. صحت این مدعی علاوه بر قضاوت وجدان، از مفهوم روایات نیز قابل استفاده است؛ چه این که برخی از حقوق، آن قدر کوچک به نظر می رسد که عقل می گوید: این مساله با وجود کوچک بودنش، حق شمرده شده تا چه رسد به مسائلی که بسیار بالاتر از آن جلوه می کنند.

پیامبر اسلام فرمودند:

آگاه باشید! کسی که همسایه اش از شر او در امان نیست، به خدا و روز جزا ایمان نیاورده است.

سپس ایشان به شمارش چند حق از حقوق متقابل همسایگان پرداخته می افزایند:

هرگاه همسایه از او قرض خواست، باید بدهد و هر گاه به او خیری رسید، تهنیت بگوید و هر گاه شری به او رسید، تعزیت گوید، مبادا بنای خانه اش را به حدی بلند کند که همسایه اش را در تنگنا قرار دهد مگر آن که کسب اجازه کند، هر گاه میوه ای میل داشت، ابتدا به همسایه هدیه کند و اگر آشکارا در توانش نبود، نهانی هدیه کند، مبادا به فرزندان خود چیزی دهد که موجب آه و اندوه فرزندان همسایه شود...

سپس فرمودند:

همسایگان سه دسته اند: کسانی که سه حق بر اهل خانه دارند [مسلمین خویشاوند]: حق اسلام، حق هم جواری و حق قرابت  و کسانی دو حق دارند [مسلمین غیر خویشاوند]: حق اسلام و حق هم جواری و کسی که کافر است تنها حق هم جواری دارد[4].

با سیر در منابع روایی، به دسته ای از اعمال بر می خوریم که ارتکاب آن ها موجب از بین رفتن کارهای نیک شده، از بی ارزش شدن آن ها در نزد خدا حکایت می کند؛ تضییع حقوق همسایه از قبیل این امور است. این سخن در روایت جالبی از پیامبر رحمت کاملا مشهود به نظر می رسد؛ عده ای از ایشان سوال کردند: زنی روزها را روزه می گیرد و شب ها را به عبادت می گذراند و صدقه می دهد، ولی او همسایگانش را مورد آزار قرار می دهد، ایشان فرمودند:

هیچ خیری در او نیست؛ او اهل آتش است.

سپس از ایشان پرسیدند: زنی از اعمال دین به واجباتش بسنده می کند؛ نمازهای واجب را خوانده به روزه ماه رمضان اکتفا می نماید و همسایگان را مورد آزار قرار نمی دهد، ایشان فرمودند:

 او از اهل بهشت است[5].

امیر المومنین علیه السلام در واپسین لحظه های حیات خویش، اهمیت حق همسایگی را چنین گوشزد کردند:

اللَّهَ اللَّهَ فِی جِیرَانِکُمْ فَإِنَّ النَّبِیَّ أَوْصَى بِهِمْ وَ مَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ یُوصِی بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُم[6]

از خدا پروا کنید در خصوص همسایگانتان؛ چرا که پیامبر ایشان را مورد سفارش قرار داد و آنقدر توصیه کرد که ما گمان بردیم به زودی برایشان حق ارث تعیین خواهد کرد...

کوتاه سخن این که اسلام در حقوق همسایه، اموری را مطرح ساخته که رعایت آن موجب ارتقا و اعتلای اخلاق در جامعه می شود؛ ولی نکته حایز اهمیت این که اسلام به صندوقچه گنجی می ماند که در زیر خروارها خاک غفلت مسلمانان دفن شده و تا همه مسلمین به همه دستورهای آن جامه عمل نپوشانند، میوه این درخت حیرت آور را شرق و غرب خواهد چید و خود مسلمین از این نعمت بزرگ بهره ای نخواهند برد.


[1] - الکافی ، ج 2 ، ص 669

[2] - تفسیر نمونه، ج‏3، ص: 380

[3] - مشکاةالأنوار ، ص 213

[4] - روضة الواعظین ، ج 2 ، ص 388

[5] ­- مشکاةالأنوار ، ص :214   

[6] - نهج‏البلاغة ، ص: 422  و  الکافی ، ج 7 ، ص: 51 

/ 2 نظر / 9 بازدید
دوست

خوب بود حاج آقا ادامه بده پس چرا دیر به دیر آپ می شه

مهرداد

واقعا خوب بود به امید روزی که همه به روایات عمل کنیم